Review 9 October 2025
LatestNgā Kitenga Arotake Report
1 He Kupu Arataki
Kua mahi ngātahi Te Tari Arotake Mātauranga, ngā whānau, ngā kaiārahi, ngā kaimahi me ngā hapori ki te whakawhanake i ngā tirohanga aromātai e whai wāhi nui ai ki te hāpai i te kawenga takohanga me te whakapaitanga, ki te tautuhi i te ahu whakamua, ā, ki te whakapakari ake hoki i te āheinga ki te aromātai. E hāngai ana tēnei pūrongo ki ā rātou pūnaha, ki ā rātou whakaritenga, me ā rātou mahi whakahaere. Ka whakarato ngā pūrongo a Te Tari Arotake Mātauranga i ngā mōhiohio mātuatua mā ngā whānau, mā ngā hapū, me ngā iwi.
2 Te Horopaki
E tū ana Te Kura Kaupapa Māori o Tuia te Matangi ki Whakatū. Nō te tau 2012 te kura i whakatūngia ai, nā te ngākau nuitanga me te tirohanga pūmau o tētahi rōpū māreikura. Ko tēnei anake te kura kaupapa Māori o te rohe. Ka hāngai te ingoa o te kura ki ngā hau i whakatere ai i ngā waka o ngā tūpuna ki Te Tauihu o te Waka a Māui. Ka kitea te ū pūmau o ngā whānau ki te tirohanga e meatia ana: Kia tūturu anō te reo Māori ki Te Tauihu o te Waka a Māui.
3 Te Aronga o te Aromātai
He pēhea rawa te whakaatu mai a ngā tamariki i tō rātou māramatanga ki te kōrero “Kia wairua Māori, kia tangata Māori, kia reo Māori, ana te hā!”?
Ka kitea ki ngā tamariki tō rātou ngākau titikaha me tō rātou manawa whakahī ki te whakaū i te kōrero “Kia wairua Māori, kia tangata Māori, kia reo Māori, ana te hā!”, mā ngā wheako ako me te hapori whānui.
4 Ngā Whakaaturanga
Te Ira Tangata
Kei te pakari, kei te ngākau titikaha hoki ngā tamariki, ā-tinana, ā-wairua. E whakamana ana ngā karakia, ngā waiata, me ngā mōteatea i tō rātou tuakiri me ō rātou hononga ki ngā pepeha, ngā hapū, me ngā iwi. E whakatinanahia ana ngā wawata o ngā whānau mā te whakaū o ngā tamariki i ngā tikanga me ngā kawa o Te Tauihu o te Waka a Māui, ā, he tūāhuatanga tēnei ka āta kitea ki ngā pōhiri i ngā manuhiri, tae atu hoki ki te pōhiri i Te Arikinui Kuīni Ngā Wai Hono i te Pō. Ka āta kitea ngā hononga ki waenga i ngā tuākana me ngā tēina. Ka āta kitea ngā pūmanawa o ngā tuākana – tae atu hoki ki ngā Raukura – ki te ārahi me te whakatauira hoki i ngā tikanga. Ka mātakitaki ngā tēina, ā, ka kapo atu i ngā whai wāhitanga ki te whakatupu i ō rātou ake pūkenga ārahi. Ka akiaki rātou i a rātou anō ki te whakatutuki i ngā mahi me te whakatinana i ō rātou pūmanawa me ō rātou pūkenga. Ka kōkiri ngā tamariki i a rātou anō, ā, ka whakaaro nui anō hoki ki ō rātou matea ā-wairua.
Te Reo
Kua rumakina ngā tamariki ki te reo Māori. E whakatinana ana i tā te tauākī taketake e meatia ai, arā, he teitei ngā tūmanako o te whānau o te kura mō te reo Māori. Koia rā anake te reo whakawhitiwhiti kōrero. E tīmata ana ētahi whānau i ō rātou huarahi whakarauora reo, ā, kua whāngai ā-whakatupuranga nei ētahi atu whānau i te reo Māori kia whakarauora ai. Kua whakaritea e te whānau o te kura ngā wāhi reo Māori, kia āta whai hua ai ngā whakawhitinga kōrero me te kotahitanga mō te katoa. Ka whakamahi ngā pouako me ngā tuākana i ngā rautaki hopu reo e whai hua ai, pērā i te whakatauira, te akiaki, te whakatairanga, me te whakamihi. E ākina ana te whakapuaki a ngā tamariki i a rātou anō mā te mita me te reo ā-iwi ake o Te Tauihu o te Waka a Māui. Ka tū ngā tamariki hei kawau mārō mō te reo Māori i te kura, i waenga i ō rātou whānau, ā, i te hapori whānui tonu.
Ngā Iwi
Ka whai wāhi atu ngā tamariki ki tētahi taiao e tautāwhi ana i tō rātou tuakiri. Kua whakaaweawe ngā kaiurungi waka i ngā ingoa o ngā kāhui, arā, ko Whātonga, ko Hoturoa, ko Rākeiora, ko Kupe, ā, he tūāhuatanga tēnei e whakapakari ana i ngā tātai hono tuku iho mō ngā tamariki. Ka whakatairanga anō hoki i te whanaungatanga me te wairua whakataetae papai ki waenga i ngā tamariki me ngā kaimahi. He manawa whakahī ō ngā tamariki ki te whakakanohi i tō rātou kura ki te hapori, ā, ki tua atu hoki i roto i ngā hākinakina, ngā whakataetae Manu Kōrero, me te kapa haka. Kei te mātātoa te whai wāhi atu a ngā tamariki, ā, e whai hua ana tā rātou hāpai atu i te kura me te hapori whānui. He manawa whakahī ō ngā tamariki ki tō rātou tuakiri me tō rātou tūrangawaewae.
Te Ao
Kei te tākare te whai wāhi atu a ngā tamariki ki ngā taumahi e tūhonohono ana i a rātou ki te taiao. Ka ū rātou ki te whakapūmau i ngā pūmanawa me ngā uara “Hei Raukura”, me te tū hei kaitiaki o te ao tūroa ā tōna wā. Ka whakahonohono ngā whānau i te ao Māori me te ao whānui. E hāpai ana ngā wheako ako o ngā tamariki i tō rātou māramatanga ki ō rātou hononga ki ētahi atu, ā, ki tō rātou whai pānga nui ki ō rātou whānau, tō rātou hapori, me ō rātou iwi. Ka whakarato ngā kaiako i ngā kaupapa kia whai māramatanga ai ngā tamariki ki ō rātou tino hononga ki ngā wāhi whakahirahira o Te Tauihu o te Waka a Māui mā ngā pepeha. E whiwhi ana ngā tamariki i ngā hononga e whai pūtake ana.
Ngā Āhuatanga Ako
E ako ana ngā tamariki mā roto mai i tētahi taiao e hāngai pū ana ki te ahurea. E pou here ana te whakataukī o te kura me ngā mātāpono o Te Aho Matua i ngā wheako ako o ngā tamariki. Kua whakarōpūngia te kura, hei kura pōtiki, hei kura teina, hei kura tuakana hoki, kia āta whakaritea ngā wāhi ako e hāpai ai i te whai wāhi pai a ngā tamariki. He aronga hou ki te whakaako ā-rōpū nei, ā, kua whai hua tēnei i roto i te whakaako me te ako, me te waiora o ngā kaimahi. Kei te tūāpapa o ngā hononga o ngā kaimahi i roto i ngā ohu, ko te whakawhirinakitanga, ā, e whai hua ana te whakamahere me te aromātai nā te kaha o te mahi tahi. Ka āta whakaarohia ngā matea ako ake o te tamaiti. Ka whakatakotohia ki ngā pūrongo te papai o te ahu whakamua me te whai wāhi atu ki Te Aho Matua me te tangongitanga o ngā kaupapa, tae atu hoki ki te reo Māori me te pāngarau. He ākonga pākiki ngā tamariki.
Te Ārahitanga
Ka mahi ngātahi ngā kaiārahi ki te whakatairanga i ngā putanga e whai hua ana ki ngā tamariki. Kei te hou ētahi mema o te ohu whakahaere ki ō rātou tūranga. Ko te whanaungatanga, te manaakitanga, te aroha, me te ngākau māhaki ngā uaratanga o te kura e ārahi ana i te āhua o ngā taunekeneke a ngā kaiako ki waenga i a rātou anō, ā, ki ngā tamariki hoki. He tokomaha ngā kaiako hou ki te kura, nō reira, kua whakatinanahia e te ohu whakahaere ngā rautaki e hāpai ai i ngā kaiako i roto i ō rātou tūranga whakaako, ā, e whakapakari ai hoki i ō rātou pūkenga. Ka kitea te kaha ū o ngā kaiārahi, ngā kaimahi me ngā whānau ki te whakarauora i te reo Māori me te whakapakari i te hapori, i runga anō i te mea koia nei anake te kura kaupapa Māori o te rohe. E whanake ana ngā tamariki i te aronga toi whenuatanga, ā, e poipoia ana mā roto mai i te āhurutanga o te manaakitanga.
Te Kāwana
Kei te mātātoa te whakakanohi me te hāpai a te poari i ngā tamariki, ngā whānau, me te kura. Ka kawe mai ngā manukura o te poari i te tangongitanga o ngā mōhiotanga me ngā pūkenga ki ō rātou tūranga me ā rātou haepapa. Kua roa nei ētahi o ngā manukura e whai wāhi ana ki te poari, ā, he kaha ō rātou hononga ā-hapori. Ko te aronga o te tauākī taketake, te tirohanga, me te huarahi rautaki o te kura, e oke katoa ana kia whakatutukihia e ngā tamariki ō rātou tino pūmanawa, ā, kua pou herea ki te kaupapa Māori, ki te reo Māori, me ngā tikanga Māori. Kua whakatutukihia e ngā manukura, e te ohu whakahaere, e ngā kaimahi hoki ngā whakangungu a Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa me ngā ratonga o waho, hei hāpai i a rātou ki te whakatutuki i ngā mahi matua e whai pānga ana ki ō rātou tūranga. Ka whakatairangatia te angitu o ngā tamariki mā ngā mahi kāwana.
Ngā Whakaritenga Matua ka whai ake
Me titiro wawe ki te aromātai o roto. He mea nui kia whai māramatanga te ohu whakahaere ki tēnā e whakatairanga ana i ngā putanga e whai hua ana ki ngā tamariki. Kua tae ki te wā kia whakahou ake rātou i te mahere whakatinanatanga ā-tau, kia hāngai ake ai tēnei ki ngā whāinga rautaki, ā, kia whanake ake hoki te māramatanga hōhonu ki te whai huatanga o te marau ā-kura. Me whakatutuki i tētahi tukanga aromātai o roto hei whakatau i te tōtika o ngā mahi aromatawai. I tēnei wā, kei te ngoikore te aromatawai, te whakaemi, me te aroturukitanga o te ahu whakamua me ngā paetae a ngā tamariki o ngā tau 1 ki te 13. Kua tautuhia e te ohu whakahaere, e tika ana kia whakapakarihia tō rātou mōhiotanga ki ngā whakaritenga o Te Taumata Mātauranga ā-Motu kua Taea, kia pai ai te whakamahere i ngā hōtaka akoranga o te wharekura. E tautoko ana te aromātai a Te Tari Arotake Mātauranga i taua aronga e whai hua ai ki te hāpai i te angitu o ngā tamariki i roto i Te Taumata Mātauranga ā-Motu kua Taea. Ka whakatairangatia ngā putanga ki ngā tamariki i te wā e hāngai pū ana ngā whakaritenga aromatawai ki te pūtake.
Me whakapakari i te arotakenga o ngā kaupapa here. Kua tae ki te wā ki te whakawhanake i tētahi huringa taiāwhio mō te arotake kaupapa here, hei āta whakatau i te hāngaitanga o ngā kaupapa here katoa me ngā tukanga katoa ki ngā herenga ā-ture o te wā, me te ārahi tōtika hoki i te whakatinanatanga. Ko te whakapai ake i ngā whakaritenga e pā ana ki te arotake kaupapa here, ka whakatairanga anō hoki i te taiao haumaru – ā-tinana, ā-whatumanawa hoki – mō ngā tamariki.
5 Te Whakatau a te Poari ki ngā Wāhanga Tautukunga
I mua atu i te aromātai i whakatutukihia e te poari me te tumuaki he Tauāki Kupu Tūturu a te Poari mā Te Tari Arotake Mātauranga, me tētahi Rārangi Arowhai Tātari Whaiaro. I roto i aua tuhinga i oati rātou i whāia e rātou ngā huarahi whai take hei whakatutuki i ā rātou herenga ā-ture e pā ana ki:
- ngā whakahaere a te poari
- te marautanga
- ngā whakahaere mō te hauora, te haumaru, me te oranga tinana
- ngā whakahaere o ngā kaimahi
- ngā whakahaere o te pūtea
- ngā whakahaere o ngā rawa.
I te wā o te arotake, i whakamātauhia e Te Tari Arotake Mātauranga ngā āhuatanga i raro iho nei, i te mea he nui te pānga o ēnei ki te haumaru me te waiora o ngā ākonga:
- te haumaru aronganui o ngā ākonga (tāpiri atu ki te ārai i ngā mahi whakawetiweti me ngā mahi whakaaito)
- te haumaru ā-tinana o ngā ākonga
- te rēhitatanga me te tiwhiketetanga o ngā kaiako
- ngā tukanga ki te whakatū kaimahi
- te whakaunu, te aukati, te pana me te whakarerenga
- te tae ā-tinana atu a ngā ākonga ki te kura
Hei whakatutuki i ngā herenga ā-ture, me tahuri rātou ki te:
- whakapūmau i tētahi hōtaka aromātai pūputu e aromātai ai i ngā mōhiohio aromatawai o te kounga papai mō te ahu whakamua me ngā paetae a ngā ākonga.
[s138(1) Te Ture Mātauranga me te Whakangungu 2020]
6 Te Taunakitanga
E whakatau tahi ana Te Tari Arotake Mātauranga me te kura kia mahi tonu te kura ki te taha o Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori o Aotearoa, ki te whakatutuki i ngā wāhanga i whakaraupapahia ai hei whakaritenga matua ka whai ake, hei whakatairanga ake i ngā tino painga ki ngā tamariki.
Tiwana Hibbs
Toka ā Nuku - Director
Te Uepū ā-Motu – Māori Review Services
9 Whiringa-ā-nuku, 2025
7 Ngā kōrero e pā ana ki te Kura
| Te tūwāhi | Kei Whakatū |
| Te tau a te Tāhuhu o te Mātauranga | 628 |
| Te tūmomo kura | He kura hiato, Tau 1 ki te 15 |
| Te tokomaha o ngā ākonga o te kura | 75 |
| Ngā hononga ā-iwi | Māori 75 |
| Ngā āhuatanga motuhake | Te Aho Matua |
| Te wā i te kura te rōpū arotake | Pipiri 2025 |
| Te wā o tēnei pūrongo | 9 Whiringa-ā-nuku 2025 |
| Ngā pūrongo o mua a Te Tari Arotake Mātauranga | Arotake Mātauranga, Hakihea 2019; Arotake Mātauranga, Pipiri 2015; Arotake Mātauranga, Whiringa-ā-rangi 2013 |
1 Introduction
The Education Review Office (ERO) in collaboration with whānau, leaders, kaimahi and their communities develop evaluation insights that foster accountability and improvement, identify progress and build evaluation capability. This report reflects their systems, operations and management practices. The ERO reports provide important information for whānau, hapū and iwi.
2 Context
Te Kura Kaupapa Māori o Tuia te Matangi is located in Nelson. The kura was established in 2012 through the unwavering commitment of a group of visionary māreikura. It is the only Kura Kaupapa Māori in the region. The kura’s name acknowledges the guiding winds that carried the ancestral waka to Te Tauihu o te waka a Māui. Whānau show a commitment to the vision: Kia tuturu anō te reo Māori ki te Tauihu o te waka a Māui.
3 Evaluation Focus
How well do tamariki demonstrate their understanding of “Kia wairua Māori, kia tangata Māori, kia reo Māori, ana te hā!”?
Tamariki show confidence and pride in upholding “Kia wairua Māori, kia tangata Māori, kia reo Māori, ana te hā!” through learning experiences and in the wider community.
4 Findings
Te Ira Tangata
Tamariki are physically and spiritually secure and confident. Karakia, waiata, and mōteatea affirm their identity and connection to pepeha, hapū, and iwi. Whānau aspirations are realised as tamariki uphold the tikanga and kawa of Te Tauihu o te Waka a Māui, which is demonstrated well during pōhiri to manuhiri, including Te Arikinui Kuini Ngaa Wai Hono i te Poo. Tuākana, tēina relationships are evident. Tuākana, including Raukura, show a natural talent for leadership and role-modelling tikanga. Tēina observe and embrace opportunities to grow their own leadership capabilities. Peers encourage each other to do well and share their talents and abilities. Tamariki are self-motivated and considerate of their spiritual needs.
Te Reo
Tamariki are immersed in te reo Māori. As reflected in the kura mission, the kura whānau has high expectations for te reo Māori. It is the only language of communication. Some whānau are beginning their journey of language reclamation, while others have had intergenerational commitment to the revitalisation of te reo Māori. The kura whānau has established te reo Māori domains to ensure effective communication for all and inclusivity. Pouako and tuākana use effective language acquisition strategies such as modelling, encouraging, promoting, and praising. Tamariki are encouraged to express themselves through mita and reo ā-iwi distinct to Te Tauihu o te Waka a Māui. Tamariki champion te reo Māori in the kura, among their whānau, and in the wider community.
Ngā Iwi
Tamariki participate in an environment that embraces their identity. Kāhui waka and their kaiurungi, inspired house names Whātonga, Hoturoa, Rākeiora, and Kupe, which strengthens ancestral connections for tamariki. This enhances whanaungatanga and generates good-natured competition amongst tamariki and kaimahi. Tamariki take pride in representing their kura in the community and beyond in hākinakina, Manu Kōrero, and kapa haka. Tamariki are active members who contribute positively to the kura and wider hapori. Tamariki show pride in who they are and where they come from.
Te Ao
Tamariki enthusiastically engage in activities that connect them to the taiao. They strive to uphold “Hei Raukura” attributes and values to become guardians of the natural world. Whānau make links between te ao Māori and the wider world. Tamariki learning experiences help them to understand how they connect to others and are an integral part of their whānau, community, and iwi. Kaiako provide them with kaupapa to understand the extent of their connections to places of significance to Te Tauihu o te Waka a Māui through pepeha. Tamariki experience meaningful connections.
Nga Ahuatanga ako
Tamariki learn in a culturally centric environment. The kura whakataukī and principles of Te Aho Matua underpin learning experiences for tamariki. The kura is structured in rōpū — kura pōtiki, kura tēina, and kura tuākana — to allow for well-considered learning spaces that support positive engagement for tamariki. A new team-teaching approach has had a positive impact on both teaching and learning, as well as staff wellbeing. Collegial relationships within ohu are based on trust and result in effective collaboration in both planning and evaluation. Individual learning needs are considered. Positive progress and engagement in Te Aho Matua and a range of subjects including te reo Māori and pāngarau, is shared through tamariki reports. Tamariki are curious learners.
Leadership
Leaders work collaboratively to promote positive outcomes for tamariki. Some members of the ohu whakahaere are new to their roles. The kura uaratanga - whanaungatanga, manaakitanga, aroha, ngākau māhaki, guide how pouako interact with each other and tamariki. With many new pouako in the kura, the ohu whakahaere has implemented strategies to support kaiako in their teaching roles and strengthen capability. As the kura is the only Kura Kaupapa Māori in the rohe, leaders, kaimahi, and whānau show a commitment to revitalising te reo Māori to build a strong community. Tamariki develop a sense of belonging and are nurtured in a collective culture of care.
Governance
The poari actively represent and serve tamariki, whānau, and the kura. Manukura o te poari bring a diverse range of knowledge and skills to their collective roles and responsibilities. Long-standing manukura have strong community connections. The kura mission, vision, and strategic direction strive for tamariki to reach their full potential underpinned by kaupapa Māori, te reo Māori, and tikanga Māori. Manukura, ohu whakahaere, and kaimahi have undertaken training provided by Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori, including external providers, to support them to carry out key tasks relevant to their roles. Tamariki success is promoted through governance practices.
Key Next Steps
Internal evaluation requires urgent attention. It is important for the ohu whakahaere to understand what makes a difference in improving outcomes for tamariki. It is timely for them to revise the annual implementation plan to better align with the strategic aims and to develop a deeper understanding of the effectiveness of the marau ā-kura. An internal evaluation process should be undertaken to ascertain the reliability of assessment practices. Currently, the assessment, collation, and monitoring of progress and achievement for tamariki from Years 1 to 13 lack rigour. The ohu whakahaere has identified the need to strengthen their knowledge in relation of National Certificate of Educational Achievement (NCEA) requirements to plan the wharekura learning programmes. ERO’s evaluation affirms this development as a positive step towards supporting tamariki in achieving NCEA success. Outcomes for tamariki are enhanced when assessment practices are fit for purpose.
Policy review requires strengthening. It is timely to develop a policy review cycle be developed to ensure all policies and procedures are aligned with current legislation and provide appropriate guidance for implementation. Improved policy review practices will promote a physically and emotionally safe environment for tamariki.
5 Whānau Assurance on Legal Requirement
Before the review, the board of trustees and principal completed the ERO Whānau Assurance Statement and Self-Audit Checklists. In these documents they attested that they had taken all reasonable steps to meet their legislative obligations related to:
- board administration
- curriculum
- management of health, safety and welfare
- personnel management
- financial management
- asset management.
During the review, ERO checked the following items because they have a potentially high impact on student achievement:
- emotional safety of students (including prevention of bullying and sexual harassment)
- physical safety of students
- teacher registration
- processes for appointing staff
- stand-downs, suspensions, expulsions and exclusions
- attendance.
Actions for Compliance
To meet compliance requirements, they must:
- maintain an on-going programme of interval evaluation in relation to the evaluation of good quality assessment information on student progress and achievement.
[Section 138 (1) Education & Training Act 2020]
6 Recommendation
ERO and the kura have agreed that the kura will continue to work with Te Rūnanga Nui o Ngā Kura Kaupapa Māori to respond to the areas outlined in the key next steps to enhance positive outcomes for tamariki.
Tiwana Hibbs
Toka ā Nuku - Director
Te Uepū ā-Motu – Māori Review Services
9 October 2025
7 Information about the Kura
| Location | Whakatū, Nelson |
| Ministry of Education profile number | 628 |
| Special features | Te Aho Matua |
| Kura type | Composite Years 1 – 15 |
| Kura roll | 75 |
| Ethnic composition | Māori 75 |
| Review team on site | June 2025 |
| Date of this report | 9 October 2025 |
| Most recent ERO report(s) | Education Review, December 2019; Education Review, June 2015; Education Review, November 2013 |